{"id":12,"date":"2023-06-28T05:04:19","date_gmt":"2023-06-28T05:04:19","guid":{"rendered":"http:\/\/dars-ishlanma.uz\/?p=12"},"modified":"2024-06-25T09:23:32","modified_gmt":"2024-06-25T04:23:32","slug":"kompyuterning-tashqi-xotirasi-bilan-ishlash","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dars-ishlanma.uz\/ru\/kompyuterning-tashqi-xotirasi-bilan-ishlash\/","title":{"rendered":"KOMPYUTERNING TASHQI XOTIRASI BILAN ISHLASH"},"content":{"rendered":"

Kompyuterning tashqi xotirasi haqida avvalroq ma\u2019lumot bergan edik. Ular magnit tasma, egiluvchan magnit disk \u2014 disket, optik disk \u2014 CD va DVD, flash-xotiralar edi. Bu xotiralar qanday tashkil etilishi va ular bilan ishlashni ushbu mavzuda \u043a\u043e\u2018rib chiqamiz. (mazuga mos tayorlangan taqdimot slaydlari namoish qilinadi)<\/em><\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

EGILUVCHAN MAGNIT DISK<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Disket yuzasi temir ikki oksidli (F\u04352<\/sub>\u041e3<\/sub>) maxsus magnit qatlam bilan qoplangan. Magnit tasmada ham, magnit diskda ham axborot qattiq magnit disk kabi usulda yoziladi. Ya\u2019ni disket formatlanganda konsentrik aylanalar ko\u2018rinishidagi yo\u2018llarga ajratiladi hamda yo\u2018llar sektorlarga bo\u2018linadi. Axborot disk sektorlarining yo\u2018llari bo\u2018ylab yoziladi.<\/p>\n\n\n\n

Disketlarda ham fayl sistemasi ish yuritadi va shuning uchun har bir sektorda identifikatsiya qilish uchun joy ajratiladi (adres maydoni), qolgan joylariga esa ma\u2019lumotlar yoziladi. Ma\u2019lumot yozish uchun ishlatiladigan qurilma, ya\u2019ni diskyurituvchi ikkita dvigatel bilan ta\u2019minlangan. Ularning biri himoya g\u2018ilofi ichidagi plastinkani markaz atrofida, ikkinchisi esa o\u2018qish\/yozish kallagini disk yuzasi radiusi bo\u2018ylab harakatlantiradi. Himoya g\u2018ilofida yozishdan himoyalashning maxsus darchasi mavjud. Ishlash vaqtida bu darcha ochiq bo\u2018lsa, undagi axborotni faqat o\u2018qish mumkin bo\u2018lib, u diskdagi axborotni o\u2018chirish va o\u2018zgartirishdan saqlaydi.<\/p>\n\n\n\n

FLASH-XOTIRA VA FLASH-DISK<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Flash-xotira va flash-disk sistema blokidagi maxsus portga ulanadi. Bu port USB (Universal Serial Bus, ya\u2019ni universal ketma-ket sig\u2018im) deb ataladi. Flash-xotira va flash-disk ustida amallar yuqoridagi kabi amallar bilan bajariladi. Hozircha uch turdagi USB portlar bo\u2018lib, USB 1.1 standarti ma\u2019lumot almashishning 12 Mbit\/sek tezligini ta\u2019minlaydi, USB 2.0 da esa bu ko\u2018rsatkich 480 Mbit\/ sek gacha bo\u2018ladi, ya\u2019ni 40 marta tezroqdir. USB 3.0 da esa bu ko\u2019rsatgich 480 Mbit\/ sek dan ham yuqori.<\/p>\n\n\n\n

Flash-xotira va flash-disk kompyuterga ulanganda masalalar panelining o\u2018ng qismida  piktogrammasi aks etadi. Ishlash jarayonida flash-xotira va flash-disk energiyani kompyuterdan olgani uchun kompyuterdan uzishdan avval xavfsiz o\u2018chirilishi kerak. Buning uchun quyidagi amallar ketma-ketligi bajariladi:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  • masalalar panelidagi flash-xotira belgisiga sichqoncha ko\u2018rsatkichi yo\u2018naltiriladi va chap tugmasi bosiladi;<\/li>\n\n\n\n
  • \u201c\u0418\u0437\u0432\u043b\u0435\u0447\u044c \u201cUSB FLAS DRIVE\u201d lavhasiga sichqoncha ko\u2018rsatkichini yo\u2018naltirib chap tugmasi bosiladi;<\/li>\n\n\n\n
  • ekranda USB qurilmasini xavfsiz uzish mumkinligi haqidagi ma\u2019lumot aks etgachgina flash-xotirani kompyuterdan uzish mumkin bo\u2018ladi.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

    QATTIQ DISK (VINCHESTER)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Vinchester ham boshqa axborot tashuvchilar kabi tashqi xotira sifatida qaralishi mumkin. Vinchester xotirasidan unumli foydalanish maqsadida uni bir-biriga bogliq bo\u2018lmagan turli hajmdagi bir necha bolaklarga (\u201cmantiqiy\u201d disklarga) ajratish mumkin. Bu bo\u2019laklar C, D, E va h.k. nomlar bilan belgilanadi. Vinchesterni bo\u2018laklarga ajratish maxsus dasturlar yordamida amalga oshiriladi. Bu dasturlarga \u201cPartition Magic\u201d, \u201cAcronis Recovery\u201d kabi dasturlarni misol keltirish mumkin.  Ular yordamida vinchester istalgancha bo\u2018laklarga bo\u2018linib, har bir bo\u2018lak alohida formatlanadi. Formatlash jarayonida vinchesterdagi axborotlar \u043e\u2018chib ketadi.<\/p>\n\n\n\n

    DISKNI FORMATLASH<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Disk yoki flash disklarni formatlash quyidagi ketma-ketlikda amalga oshiriladi:<\/p>\n\n\n\n

    1. \u201c\u041c\u043e\u0439 \u043a\u043e\u043c\u043f\u044c\u044e\u0442\u0435\u0440\u201d sistema katalogi ochiladi.<\/p>\n\n\n

    \n
    \"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

    2. Formatlash kerak bo\u2019lgan disk (qattiq disk, flash disk yoki magnit disk) ni tnalab, sichqonchaning o\u2019ng tugmasini bosiladi.<\/p>\n\n\n\n

    3. Ochilgan kontekst-menyudan \u201c\u0424\u043e\u0440\u043c\u0430\u0442\u0438\u0440\u043e\u0432\u0430\u0442\u044c\u2026\u201d (Formatlash) amali tanlanadi, natijada quyidagi muloqot oynasi hosil bo\u2019ladi:<\/p>\n\n\n

    \n
    \"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

    4. Tanlangan disni formatlash uchun  \u201c\u041d\u0430\u0447\u0430\u0442\u044c\u201d (Boshlash) tugmasi, aks holda \u201c\u0417\u0430\u043a\u0440\u044b\u0442\u044c\u201d (Yopish) tugmasi tanlanadi.<\/p>\n\n\n\n

    5. Operatsion sistema diskdagi ma\u2019lumotlar bexosdan \u043e\u2018chib ketishining oldini olish uchun quyidagi ko\u2018rinishda ogohlantiradi:<\/p>\n\n\n

    \n
    \"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

    6. Formatlash jarayonini davom ettirish uchun \u201cOK\u201d tugmasi tanlanadi.<\/p>\n\n\n\n

    DISKLARGA MA\u2019LUMOT YOZISH (KO\u2019CHIRISH)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Disklarga ma\u2019lumot yozishning birinchi usulida quyidagi amallarni bajarish kerak:<\/p>\n\n\n\n

      \n
    • kerakli fayl yoki katalogni sichqoncha yordamida tanlab kontekst-menyu ochiladi;<\/li>\n\n\n\n
    • kontekst-menyuning \u201c\u041e\u0442\u043f\u0440\u0430\u0432\u0438\u0442\u044c\u201d (Jo\u2018natish) bolimidan flash disk tanlanadi.<\/li>\n\n\n\n
    • Ma\u2019lumot yozishning ikkinchi usulida quyidagi amallarni bajarish kerak:<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
        \n
      • kerakli fayl yoki katalogni sichqoncha yordamida tanlab kontekst-menyu ochiladi;<\/li>\n\n\n\n
      • kontekst-menyuning \u201c\u041a\u043e\u043f\u0438\u0440\u043e\u0432\u0430\u0442\u044c\u201d (Nusxalash) amali tanlanadi;<\/li>\n\n\n\n
      • \u201c\u041c\u043e\u0439 \u043a\u043e\u043c\u043f\u044c\u044e\u0442\u0435\u0440\u201d sistema katalogi orqali kerakli diskni tanlanadi, natijada disk oyna ko\u2019rinishida ochiladi;<\/li>\n\n\n\n
      • ochilgan oynaning bo\u2018sh joyiga ko\u2018rsatkichi yo\u2018naltirilgan sichqoncha yordamida kontekst-menyu ochiladi;<\/li>\n\n\n\n
      • ochilgan kontekst-menyudan \u201c\u0412\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u0442\u044c\u201d (Joylashtirish) amali tanlanadi.<\/li>\n\n\n\n
      • Disklarga yoki boshqa axborot tashuvchi vositalarga ma\u2019lumotlarni yozisni yana bevosita klaviatura orqali ham bajarish mumkin, buning uchun;<\/li>\n\n\n\n
      • kerakli papka yoki fayl tanlanib klaviaturadan Ctrl+C qo\u2019shtugmasi bosiladi;<\/li>\n\n\n\n
      • ma\u2019lumot yozilishi kerk bo\u2019lgan disk ochiladi va yana klaviaturdan Ctrl+V qo\u2019shtugmasi bosiladi.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

        Diskdagi fayl yoki katalogni ochish yoki o\u2018chirish uchun ham kontekst-menyudan foydalanish mumkin.  Klaviatura orqali esa ochish uchun Enter<\/strong>, o\u2019chirish uchun Delete<\/strong> klavishlaridan foydalanish mumkinligi quyi sinflardan sizga ma\u2019lum.<\/p>\n\n\n\n

        OPTIK DISKLAR<\/strong><\/p>\n\n\n\n

        Kompakt diskdagi ma\u2019lumotlarni o\u2018qish uchun CD-ROM qurilmasi bo\u2018lishi yetarli, lekin ma\u2019lumot yozish uchun kompyuterga CD Writer qurilmasi o\u2018rnatilgan bo\u2018lishi kerak. Kompakt diskka ma\u2019lumot yozishni Windows operatsion tizimi vositalari yordamida amalga oshirish mumkin. Lekin diskka yozish, nusxa ko\u2018chirish, o\u2018chirish va yangilash masalalarini mukammal darajada bajarish uchun maxsus dasturlardan, masalan, Ahead Nero Burning ROM dasturidan foydalanish tavsiya etiladi.<\/p>\n\n\n\n

        Shaxsiy kompyuterda DVD larni ochish uchun unga DVD- ROM qurilmasi o\u2018rnatilgan bo\u2018lishi kerak. DVD-ROM qurilmasi nafaqat DVD, balki CD diklarni ham ochish imkoniyatini beradi.<\/p>\n\n\n\n

        Hozirgi kunda DVD disklarni o\u2018qishning maksimal tezligi 16 karrani tashkil etadi, ya\u2019ni 1380 Kbit\/sek \u221916 =22080 Kbit\/sek, CD disklarni o\u2018qishning maksimal tezligi esa 52 karrani tashkil etadi, ya\u2019ni 150 Kbit\/sek \u2219 52=7800 Kbit\/sek. DVD disklarga ma\u2019lumot yozish uchun kompyuterga DVD Writer qurilmasi o\u2018rnatilgan bo\u2018lishi kerak.<\/p>\n\n\n\n

        MULOQOTLI SERVIS XIZMATLARI<\/strong><\/p>\n\n\n\n

        Ba\u2019zan tashqi xotiralar bilan ishlash sekinlashadi. Buning sabablari turlicha bo\u2019lishi mumkin. Masalan, diskdagi sistema xatoligi, ba\u2019zi ma\u2019lumotlar o\u2019chirilib, boshqasi yozilganda tashqi xotiradagi ma\u2019lumotlar tarqoq joylashishi va buning oqibatida bo\u2019sh joylarning aniqlanishiga ketayotgan vaqtning ortishi, diskdagi ma\u2019lumotlar hajmining ko\u2019pligi va boshqalar. Shu sababli NTFS fayl sistemasida disk sohasini to\u2019liq saqlash uchun maxsus usullar qo\u2019llanilgan. Lekin bu ham fayllar bo\u2019laklanishining oldini ololmaydi. Shuning uchun qattiq diskni tez-tez (iloji bo\u2019lsa haftada bir marta) defragmentatsiyalab (ing. parcha yoki qismlarni yigish) turish maqsadga muvofiq.<\/p>\n\n\n\n

        Operatsion sistemalar qattiq disk, flash-xotiralar bilan ishlash uchun quyidagi muloqotli servis xizmatlarini taklif etadi:<\/p>\n\n\n\n

        a) diskni tozalash (keraksiz ma\u2019lumotlami o\u2019chirish);<\/p>\n\n\n\n

        b) diskni defragmentatsiyalash;<\/p>\n\n\n\n

        c) diskdagi ba\u2019zi axborotlami arxivlash.<\/p>\n\n\n\n

        Masalan, diskni degragmentatsiyalash uchun Windows operatsion sistemasi servis xizmatining \u201cDiskni defrag\u00admentatsiyalash\u201d bo\u2019limidan foydalanish mumkin. Umuman yuqorida sanab o\u2019tilgan servis xizmatlaridan foydalanish uchun kerakli disk tanlanib, sichqonchaning o\u2019ng tugmasi bosiladi. Ochilgan kontekst-menyudan \u0421\u0432\u043e\u0439\u0441\u0442\u0432\u0430 (Xususiyatlar) amali tanlanadi. Natijada quyidagi muloqot oynasi ochiladi. Muloqot oynasi bir necha bo\u2019limdan iborat, servis xizmatlaridan foydalanish uchun, ular ichidan \u0421\u0435\u0440\u0432\u0438\u0441 bo\u2019limini tanlash keak bo\u2019ladi.<\/p>\n\n\n

        \n
        \"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

        \u201cDiskni defrag\u00admentatsiyalash\u201d xizmati ishga tushgach, avval disk sohasida ma\u2019lumotlar qanday joylashganini tahlil etadi. Quyidagi rasmda tushunarli bo\u2019lishi uchun disk sohasida ma\u2019lumotlar joylashish tahlili (analizi) ko\u2019rsatilgan. Bunda oq joylar diskdagi bo\u2019sh joylar bo\u2019lib, boshqa ranglar esa fragmentatsiyalangan, fragmentatsiyalanmagan va ko\u2019chirilmaydigan fayllarning qanday taqsimlanganini bildiradi.<\/p>\n\n\n

        \n
        \"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

        MAVZUNI MUSTAXKAMLASH<\/strong><\/p>\n\n\n\n

          \n
        1. Qanday tashqi xotira turlari bor?<\/em><\/li>\n\n\n\n
        2. Tashqi xotiraning magnitlash asosida ishlatiladigan turlarini sanab bering.<\/em><\/li>\n\n\n\n
        3. Tashqi xotiraning qanday turlari bilan ishlash nur bilan bog\u2018liq?<\/em><\/li>\n\n\n\n
        4. Tashqi xotiraning qanday turi eng kam eneigiya sarflaydi?<\/em><\/li>\n\n\n\n
        5. Operatsion sistemaning tashqi xotiraga ko\u2018rsatadigan servis xizmatlari haqida so\u2018zlab bering.<\/em><\/li>\n\n\n\n
        6. Optik disklaiga ma\u2019lumotlar qanday yoziladi?<\/em><\/li>\n\n\n\n
        7. Flash-xotira ustida bajariladigan amallarni sanab bering.<\/em><\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

          FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR<\/p>\n\n\n\n

            \n
          1. \u201cInformatika va hisoblash texnikasi asoslari\u201d \u2013 umumiy o\u2019rta ta\u2019limmaktablarining 8-sinfi uchundarslik;<\/li>\n\n\n\n
          2. Internet tarmog\u2019i texnika va ta\u2019limga oid manbalari.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n\n
            <\/div>\n